Một bài văn vui ...‏(Phần hai) Thầy Lưu Như Hải

 

 

TẢN MẠN VỀ THƠ LỤC BÁT (tiếp theo và hết )

 

http://vietvan.vn/images/stories/a/t.jpg

 

Phần 2: VẦN và ĐIỆU.


Nay chúng ta thử đọc to bài thơ CHÂN QUÊ của Nguyễn Bính (1918-1966) để rút ra nhận xét về vần và điệu trong thơ lục bát. (Nếu biết ngâm thơ thì càng tốt cho mục đích này)
NGUYỄN BÍNH, CHÂN QUÊ

Hôm qua em đi tỉnh về 
Đợi em ở mãi con đê đầu làng 
Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng 
Áo cài khuy bấm, em làm khổ tôi! 
Nào đâu cái yếm lụa sồi ? 
Cái dây lưng đũi nhuộm hồi sang xuân ? 
Nào đâu cái áo tứ thân ? 
Cái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen ? 
Nói ra sợ mất lòng em 
Van em em hãy giữ nguyên quê mùa 
Như hôm em đi lễ chùa 
Cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh!

 

Nào, thử lại nha: 6/8: nguyên [1] >< 8/8: mùa [2]; 6/8: vừa [2] >< 8/8 anh [1] ...

Chú ý: Nếu 6/8 vần với (rhymes with) 8/8 thì cũng được, nhưng nghe đơn điệu (monotonous), nghe chán lắm, mà thơ thì phải đa dạng như trong câu: "Variety is the spice of life" ("Sự đa dạng là gia vị cho cuộc đời [?!]" ==> Cảnh giác: Câu này không ám chỉ polygamy đâu nha!)

 

 

 

Định nghiã VẦN trong thơ lục bát.

Qua bài thơ CHÂN QUÊ của NGUYỄN BÍNH chép lại ở trên, chúng ta thấy 2 hay nhiều chữ vần với nhau (rhyme with each other) NẾU: (1) chúng có cùng NGUYÊN ÂM /vowel sounds/, bất kể có dấu huyền hay không có dấu huyền (xem lại [1] & [2] ở những đoạn trên,) và bất kể phụ âm /consonant sounds/ đi trước, VÀ (2) nếu có phu âm /consonant sounds/ đi sau [phụ âm cuối] thì BẮT BUỘC chúng phải là cùng phụ âm (để có vần hoàn hảo/perfect rhyme) --- Chú thích dành cho bạn nào quên phiên âm quốc tế đã học hồi xưa: Trong tiếng Việt, xin đừng lầm lẫn rằng những nhóm ký tự viết ra như "nh; ng; ...) khi phát âm lại tạo ra những nhóm phụ âm (clusters of consonant sounds). Thực tế là "nh" hoặc "ng" khi phát âm chỉ cho ra 1 phu âm (consonant sound) mà thôi. Những chữ viết tắt--- VHH: vần hoàn hảo: thỏa mãn cả 2 điều kiện (1) và (2) đã nói ở trên. --- VTB: vần trung bình: chỉ thoả mãn điều kiện (1) VÀ phần nào điều kiện (2), tức là phụ âm cuối na ná; HOẶC LÀ thỏa mãn phần nào điều kiện (1) với nguyên âm na ná, VÀ thoả mãn điều điều kiện (2) --- VDTB: vần dưới trung bình: chỉ thoả mãn 1 trong 2 điều kiện (1) hoặc (2); --- LV: lạc vần, còn gọi là lạc vận, là sai hoàn toàn, cần phải thay thế chữ sai vần bằng chữ khác. Để bạn đọc khỏi sốt ruột vì tác giả nói trừu tượng, dài dòng quá, nay chỉ cần xem lại một số câu thơ của Nguyễn Du và Nguyễn Bính là qúy bạn nắm vững (master) VẦN là cái gì. --- Cũng trong bài thơ CHÂN QUÊ của NGUYỄN BÍNH:

- về / đê: VHH

- làng / ràng: VHH

- tôi / sồi / hồi: VHH

- xuân / quần: VHH

- muà / chùa: VHH

- ràng / làm: VTB

- thân / quần: VTB

- đen / em: VTB

- chùa / vừa: VTB

- em / nguyên: VDTB 

 

Nay đến thơ NGUYỄN DU qua truyện Kiều:

VHH: ta / là; ghen / đèn

VTB: dâu / đau; phong / hồng

VDTB: đen / truyền

VTB: xanh / Minh

VHH: Minh / kinh

VTB: vàng / Vương

VHH: Vương / thường

VDTB: trung / lòng

Ngoài những vị đã rành về vần trong thơ lục bát, bạn nào còn lơ-tơ-mơ thì dùng chià khóa này để thử xem thơ mình làm đã gieo vần đúng chưa: 6/6 => 6/8 (hai câu đầu tiên) HẾT VẦN cũ, và [nên]qua vần khác; rồi 8/8 => 6/6 => 6/8 HẾT VẦN cũ, và [nên]qua vần khác; rồi 8/8 => 6/6=> 6/8 => cứ thế tiếp tục... Nhắc lại chìa khóa về vần: 6/6 => 6/8 =>8/8 =>6/6=>6/8 ==>8/8... Xem lại những chú thích có liên quan. Còn nói về LV (lạc vần) thì rất dễ nhận ra.

Xem những ví dụ minh hoạ sau đây:

 

 

1 - Nhà em có nuôi con gà,
    Đến khi nó đẻ nó kêu um sùm

gà (6/6) không vần với kêu (6/8), nếu thay kêu bằng la thì OK: Nhà em có nuôi con gà, Đến khi nó đẻ nó la um sùm.

2 - " ... Mải vui quên hết lời em dặn dò" (8/8: dò), 
            Tối ngày đi nhậu lai rai (6/6):

LV vì dò (8/8) không vần với rai (6/6).

3 - Ngày xưa đại tá cầm quân,
    Bây giờ đại tá vá xe đầu đường:

LV vì 6/6 (quân) không vần với 6/8 (xe).

Bây giờ ta bàn qua về điệu, có liên quan đến nhạc trong thơ. Bạn đọc to lên (hoặc nghe nghệ sĩ ngâm) thơ của Nguyễn Du, Nguyễn Bính cũng như thơ của những tác giả mà bạn ưa thích, bạn sẽ thấy "êm tai" và có cảm giác đắm mình vào một cái gì đó mơ hồ nhưng réo rắt du dương, có thể làm cho bạn chìm vào dư âm của ngày tháng cũ, hoặc mơ ước một khung trời có chim hót líu lo, hương hoa ngào ngạt.

Bạn thử nghe Nguyễn Du tả nàng Kiều nhớ nhà:

"Buồn trông cửa bể chiều hôm
Thuyền ai thấp thóang cánh buồm xa xa..."

Bạn có thể tưởng tượng ra ngay một giai điệu ký âm bằng những nốt nhạc trong gam chủ là gam Sol Trưởng (G Major) với nhịp 3/4 hoặc 2/4: D G R B D G // D A B C B A B B [Copyright (c) by Hai Luu].

Rồi bạn nghe Nguyễn Du tả tiếng đàn cuả nàng Kiều cống hiến cho Kim Trọng vào thuở ban sơ của Mối Tình Đầu:

"Tiếng trong như gió thoảng ngoài 
Tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa ..."

Câu trên thì nghe như theo điệu Slow, mà chuyển qua câu sau thì hình như là điệu Fox Trot..

Người thưởng thức thơ lục bát không cần phải giỏi về nhạc lý, nhạc thuật cũng có thể cảm nhận được giai điệu của những câu thơ du dương hay dồn dập. Vậy thì, điệu của thơ lục bát từ đâu mà ra? Câu trả lời gồm có hai phần: (1) Phần thứ nhất là về hồn thơ/ý nhạc thì xin xem lại phần đầu của bài này, và (2) phần thứ hai là về mặt kỹ thuật thì đại khái như sau:

a - Tránh viết liền nhau 3 hay hơn 3 chữ vần trắc (tức là có dấu sắc, hỏi, ngã, nặng). Ví dụ, bạn thử nghe câu này xem:

"Những chiếc xích sắt nghiến tan 
Các chiến sĩ giữ vững hàng ngang đi"

thì chẳng "êm tai" tí nào, mà muốn phổ nhạc cũng khó.

b - Có thể viết liền nhau 3 hay hơn 3 chữ vần bằng cũng được, nhưng nên kết hợp hài hòa, xen kẽ chữ có dấu huyền và chữ không có dấu. Ví dụ: "Hôm qua em đi tỉnh về" (Nguyễn Bính, bài đã dẫn), hoặc biến tấu từ câu đó thành: "Hôm qua em đi xa về" (6 chữ vần bằng liền nhau), hoặc "Hôm qua em đi xa về hay chăng" (8 chữ vần bằng liền nhau). 

Thông thường thì 1, 2 chữ vần bằng xen kẽ 1, 2 chữ vần trắc. NHƯNG hãy nhớ: Trong thơ lục bát, 6/8 và 8/8 (trong cùng 1 câu) không thể đều là có dấu huyền hoặc đều là không có dấu. Ví du: Nguyễn Bính viết "Đợi em ở mãi con đê đầu làng", bạn không thể biến tấu thành: "Đợi em ở mãi con đê đầu thôn" bởi vì 6/8 (đê) và 8/8 (thôn) đều là vần bằng không có dấu huyền. Hoặc không thể phăng câu của Nguyễn Bính "Áo cài khuy bấm, em làm khổ tôi!" thành "Áo cài khuy bấm, em làm khổ chàng!" vì 6/8 (làm) và 8/8 (chàng) đều có dấu huyền. 

Tạm ngưng bài TẢN MAN VỀ THƠ LỤC BÁT. Những bạn yêu thơ hãy dành 1 phút để tưởng niệm nữ nghệ sĩ ngâm thơ  HỒ ĐIỆP (trong ban Tao Đàn trên Radio và TV Sài Gòn, trước 1975) đã mất tích trên Thái Bình Dương trên đường đi tìm tự do sau 1975 (Tin buồn này là theo tài liệu của Hoàng Hải Thủy).

 

Lưu Như Hải

 

 

Chỉnh sửa lần cuối vào %PM, %21 %179 %2013 %23:%08
back to top